Κείμενο του Θανάση Μουσόπουλου (Φιλόλογου, Ποιητή και Συγγραφέα).
-
- ΜΕΤΚΕ
Νιώθω βαθύτατη την ανάγκη να ευχαριστήσω το Μητροπολίτη Ξάνθης και Περιθεωρίου κ. Παντελεήμονα που με πρότεινε να μιλήσω στο Επιστημονικό τούτο Συνέδριο για τη συμμετοχή της Θράκης στον Απελευθερωτικό αγώνα του 1821 ως εκπρόσωπος της ιστορικής μητρόπολής μας. Το θέμα που έχω τη χαρά και τιμή να παρουσιάσω είναι: «1821 και Θράκη – Ιδέες και Άνθρωποι».
Πεποίθησή μου εδραία αποτελεί ότι οι τιμητικές εκδηλώσεις για τα διακόσια χρόνια από την Επανάσταση του 1821 είναι ευκαιρία όχι μόνο τα γεγονότα που έλαβαν χώρα να μελετήσουμε, αλλά επίσης να εμβαθύνουμε στα αίτια και στα αποτελέσματα του Αγώνα του ελληνικού λαού. Μέγιστο μάθημα τα διδάγματα από τις νίκες και από τα λάθη μας. Μέγα κέρδος η μελέτη της ιστορίας μας και το νέο βλέμμα, το φρεσκάρισμα της ματιάς, το ξεκαθάρισμα της προσέγγισης, σύμφωνα με τις σημερινές συγκυρίες και ανάγκες.
Αναμφίβολα, η ανάγνωση της Επανάστασης του 1821 έχει ουσιαστική σχέση με το παρόν και το μέλλον του Ελληνισμού. Επιπλέον, μία από τις αδικίες που οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε είναι η αποσιώπηση των αγώνων όλων των περιοχών του ελληνικού γένους.
Αναφερόμενος στη Θράκη, εννοώ τον ενιαίο ιστορικό και πολιτιστικό χώρο της Βόρειας Θράκης / Ανατολικής Ρωμυλίας, της Ανατολικής Θράκης και της μικρής νοτιοδυτικής Θράκης, όπου άλλωστε βρισκόμαστε συμμετέχοντας στο παρόν συνέδριο.
Ακόμη κι αν δεν γνωρίζουμε τι έπραξαν Θρακιώτες και Θρακιώτισσες απ’ άκρου σ’ άκρον της Θρακικής Γης, γνωρίζουμε τι άκουγαν, τι ψιθύριζαν, τι ένδον τραγουδούσαν. Τι φλόγιζε τις καρδιές τους:
Με την άλωση της Πόλης λέγανε:
Ἡ Δέσποινα ταράχτηκε καὶ δάκρυσαν οἱ εἰκόνες.
«Σώπασε κυρὰ Δέσποινα, καὶ μὴ πολυδακρύζῃς,
πάλι μὲ χρόνους, μὲ καιρούς, πάλι δικά μας θά ῾ναι».
Κι άλλοι τους απαντούσανε:
Κλέφτικο χορὸ χορεύουν καὶ ἀντίπερα ἀγναντεύουν.
Κι ἀγναντεύοντας τὴν Πόλη τραγουδοῦν καὶ λένε:
-Τοῦτοι εἶναι οἱ χρυσοὶ οἱ θόλοι, ἄχ! κατακαημένη Πόλη,
νὰ ἡ μεγάλη Ἐκκλησιά μας, πάλι θὰ γενεῖ δικιά μας
Και βέβαια, από την άλλη μεριά, τ’ αδέλφια τους διακήρυσσαν:
Μὴ κλαῖς, μὴ κλαῖς Ἅϊ-Γιάννε μου, καὶ δερνοκοπισκᾶσαι
-Ἡ Ρωμανία πέρασε, ἡ Ρωμανία ῾πάρθεν.
-Ἡ Ρωμανία κι ἂν πέρασεν, ἀνθεῖ καὶ φέρει κι ἄλλον.
Όχι μόνο για την Πόλη θρήνησαν, μα και για το Κούρδος της Αδριανούπολης:
Τ΄ αηδόνια της Ανατολής και τα πουλιά της Δύσης
κλαίγουν αργά, κλαίγουν ταχιά, κλαίγουν το μεσημέρι
κλαίγουν την Αντριανούπολη την πολυκρουσεμένη
όπου τηνε κρουσέψανε τις τρεις γιορτές του χρόνου
του Χριστουγέννου για κηρί και του Βαγιού για βάγια
και της Λαμπρής την Κυριακή για το Χριστός Ανέστη.
Η Φιλική Εταιρεία σχεδίασε και οργάνωσε τον Αγώνα του λαού, σε κάθε περιοχή που υπήρχε ελληνική ιστορική παρουσία. Τον Φεβρουάριο του 1821 η Επανάσταση ξεκίνησε από τη Μολδοβλαχία, χωρίς να μπορέσει να προχωρήσει. Τον Μάρτιο του 1821 και στη συνέχεια ξεσπούν επαναστατικά κινήματα σε πολλές περιοχές, στη Μακεδονία, Θεσσαλία, Θράκη, Εύβοια, στα νησιά του Αιγαίου, στην Κρήτη και στην Κύπρο. Η Επανάσταση όμως, κυρίως, προχώρησε στην Στερεά και στην Πελοπόννησο.
Θα επικεντρωθούμε στη Θράκη και μετά στην περιοχής Ξάνθης.
Η ενιαία Θράκη ήταν μια ιδιαίτερα αναπτυγμένη περιοχή, οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά. Η θέση της γυναίκας είχε βελτιωθεί και υπήρχε κοινοτική οργάνωση. Πολλοί είχαν γίνει μέλη της Φιλικής Εταιρείας, τέταρτος στην ιεραρχία ήταν ο Αντώνιος Κομιζόπουλος από τη Φιλιππούπολη. Πολλοί Θρακιώτες πήραν μέρος στον αγώνα της Μολδοβλαχίας, στον Ιερό Λόχο. Πολλοί επίσης βοηθούσαν οικονομικά, ενώ άλλοι κατέβηκαν στην επαναστατημένη Ελλάδα. Καράβια από την Αίνο, όπως η «Καλομοίρα» με τον Αντώνη Βισβίζη και την γυναίκα του Δόμνα πήραν μέρος σε πολλές ναυτικές επιχειρήσεις. Παρόλο που η Θράκη, καθώς βρισκόταν κοντά στην Κωνσταντινούπολη, ήταν σε δυσχερή θέση όσον αφορά τις επαναστατικές πράξεις, εντούτοις έγιναν πολλές τοπικές εξεγέρσεις στη Σωζόπολη, Καλλίπολη, περιοχή Διδυμοτείχου, στις περιοχές Φιλιππουπόλεως, Βάρνας, Αγχιάλου, Μεσημβρίας, Μάκρης, Μαρώνειας και Κεσσάνης. Όλες οι εξεγέρσεις καταπνίγηκαν στο αίμα. Αναφέρουμε το ολοκαύτωμα της Σαμοθράκης το Σεπτέμβριο του 1821, όπου η τουρκική βιαιότητα είναι χαρακτηριστική – 700 άνδρες φονεύονται και όλα τα γυναικόπαιδα στέλνονται στα σκλαβοπάζαρα. Ο γάλλος περιηγητής Πουκεβίλ περιγράφει: «οι γυναίκες αλυσοδένονται, οι άνδρες αποκεφαλίζονται, εκτός από μερικούς που τους φυλάγουν για να τους κρεμάσουν στα κατάρτια, όταν νικητές θα μπουν στην Κωνσταντινούπολη”. Οι Σαμοθρακίτες Μιχαήλ, Γεώργιος, Μανουήλ, Θεόδωρος καθώς και ο Νικόλαος Παπαντωνούδης μαρτύρησαν, αρνούμενοι τον εξισλαμισμό και ανακηρύχτηκαν νεομάρτυρες. Η μνήμη τους γιορτάζεται στις 6 Απριλίου.
Είναι πολύ χαρακτηριστικό ένα δημοτικό τραγούδι για τον καπετάν Θανάση Καραμπελιά , από την Κορνοφωλιά Έβρου πολέμησε δίπλα στον Υψηλάντη στη Μολδοβλαχία, ήταν Φιλικός, αγωνίστηκε στη νότια Ελλάδα, τον έπιασαν στη Ροδόπη και τον κρέμασαν στη Αδριανούπολη.
Ποιος είδε ήλιον το βραδύ και άστρο το μεσημέρι,
Ποιος είδε τον Καραμπελιά, τον Καπετάν Θανάση
[…] (διάλογος με τη μάνα του αφού τον συνέλαβαν οι Τούρκοι και πάνε να τον κρεμάσουν)– Σύρε, μάνα μου, πιο μπροστά να τους παρακαλέσεις
Να μη με πάνε απ’ το χωριό, το έρημο το Κάστρο,
Μόν’ να με πάνε απ’ τα βουνά, ψηλά απ’ τα κορφοβούνια,
Γιατ’ έχω εχθρούς, που χαίρονται και φίλους που λυπούνται.
Στο δρόμο που τον πήγαιναν, άρχισε το τραγούδι
«Μουστάκι μου μαυριδερό και φρύδια μου γραμμένα
[…] ( δεν ταιράζουν τα σίδερα σε σένα, μόνο να κάθεσαι στα λημέρια της Κίμπραινας)Να ’χεις και τα κλεφτόπουλα τους Τούρκους να τρομάζεις»
Μέσα από τους δημοτικούς στίχους διαφαίνονται οι ίδιοι οι Θρακιώτες κι οι Θρακιώτισσες, οι σκέψεις και τα όνειρά τους. Θα περπατήσουμε τώρα στην Ξάνθη και στα περίχωρά της, που πέρασαν στην Οθωμανική κατοχή στα τέλη του 14ου αιώνα, για να ανιχνεύσουμε τους ανθρώπους και τις ιδέες τους.
Ο αδριάντας του Μητροπολίτη Μαρωνείας Κωνστάντιου στην Κομοτηνή.
Οι κατακτητές, μετά τους εμφύλιους των βυζαντινών στην περιοχή, την βρίσκουν εξαντλημένη δημογραφικά και ερειπωμένη. Γίνεται στα πεδινά μεταφορά εποίκων, κοντά στη παλιά Εγνατία οδό δημιουργείται το νέο μουσουλμανικό κέντρο της περιοχής, η σημερινή Γενισέα, Γενιτζά Καρασού. Στην Ξάνθεια και στα χωριά της Ροδόπης ως το Ωραίο κατοικούν Χριστιανοί, ενώ τα αρχαία Άβδηρα λόγω των ληστών μεταφέρεται στο εσωτερικό – το βυζαντινό Πολύστυλο παραφθείρεται σε Μπουλούστρα. Στην παρανέστια ζώνη υπάρχουν τσιφλίκια και απασχολούνται κυρίως έποικοι. Στα ορεινά δεν έχουμε εποικισμούς, οι ντόπιοι κάτοικοι εξισλαμίζονται στα μέσα του 17ου αιώνα, κρατούν όμως στοιχεία της μακραίωνης παράδοσης και της γλώσσας τους – είναι οι ονομαζόμενοι αργότερα Πομάκοι.
Η καλλιέργεια του καπνού από το 17ο αιώνα και στη συνέχεια η εμπορία του από το 18ο αιώνα καθιστούν τη Γενισέα και την Ξάνθη παγκόσμια γνωστές λόγω του καπνού. Το Πόρτο Λάγος αναπτύσσεται σε εξαγωγικό κέντρο της πολύσιας αγροτικής παραγωγής καθώς και των προϊόντων καπνού. Η οικονομική συνοδεύεται από γενικότερη ανάπτυξη σε όλα τα επίπεδα. Η Ξάνθη είναι χριστιανικό κέντρο, ενώ η πρωτεύουσα Γενισέα αποτελεί μουσουλμανικό διοικητικό και εμπορικό κέντρο.
Στην παρανέστια Ροδόπη αναφέρονται κρησφύγετα κλεφτών. Η Ξάνθη ήδη το 1717 δέχεται πρόσφυγες από το Σαμάκοβο της Βόρειας Θράκης. Έχουμε πληροφορίες από διάφορες πηγές για τις δύσκολες μέρες που περνούν οι κάτοικοι της περιοχής. Σε εκκλησιαστικά βιβλία μαθαίνουμε για κλέφτες και ληστές.
Θα προστρέξουμε στο βιβλίο του Πέτρου Γεωργαντζή «Συμβολή εις την Ιστορίαν της Ξάνθης», 1976. Πληροφορούμαστε από εγγραφή σε Μηναίο για βουλιμία του πασά της Ρούμελης το 1802, και δεν είναι λίγες οι σχετικές πληροφορίες. Κατά τις αρχές του 19ου αι. 1807 η περιοχή βρίσκεται στη δικαιοδοσία του Ισμαήλ Πασά των Σερρών μέχρι Γκιουμουρτζίνα. Την περίοδο αυτή υπάρχει μεγάλη ανάπτυξη λόγω του καπνού. Πλήθος Ηπειρωτών και Μακεδόνων εγκαθίστανται σε Ξάνθη και Γενισέα – κτίζουν μύλους, πανδοχεία, κα – Πολλοί Ξανθιώτες εμπορεύονταν καπνό σε Βουκουρέστι, Ιάσιο, Κωνσταντινούπολη. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι η επαφή με την Ευρώπη είχε ευρύτερη σημασία.
Με την έκρηξη της επανάστασης ο σουλτάνος έστειλε τον Μεχμέτ Μπαϊράμ πασά με τεράστιο στρατό από τη Μικρά Ασία στην περιοχή Αίνου, ενώ μετά μέσω Κομοτηνής Ξάνθης Καβάλας πήγε στον Στρυμόνα τρομοκρατώντας, λεηλατώντας όλη την περιοχή Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης.
Ενδιαφέρει άμεσα η σχέση με την Επανάσταση. Από έγγραφο προσωρινής κυβερνήσεως της Ελλάδος Καπετάν Γεώργης Δημητρίου ο Ξάνθιος ηγείτο 1824 στρατιωτικό σώμα εκ 49 ανδρών στην Ύδρα. Δεν έχουμε άλλα στοιχεία για τον ξανθιώτη αυτό καπετάνιο του 1821. Γνωρίζουμε όμως ότι μετά την κατάπνιξη επανάστασης στη Χαλκιδική, 200 οικογένειες Μαδεμοχωριτών εγκαταστάθηκαν στην Ξάνθη, στην περιοχή Άνω και Κάτω Χαράδρας.
Επίσης από επιστολή του 1828 προς τον Ιωάννη Καποδίστρια ο Ιωάννης Γρόσος από την Άνδρο πληροφορεί ότι στην αρχή της επανάστασης ο γιος του έκανε εμπόριο ξανθιώτικων Καπνών στην Κωνσταντινούπολη σε συνεργασία με τον αδελφό του μητροπολίτη της Ξάνθης Σεραφείμ (ποίμανε 1806 – 1831) και κάποιου τρίτου προσώπου πιθανόν Ξανθιώτη – ο τούρκοι συνέλαβαν τον γιο του, τον βασάνισαν τον αποκεφάλισαν και πήραν όλα τα χρήματα.
Ο Σεραφείμ ζητάει φιρμάνι Ιανουάριο 1829 για έναν γκρεμισμένο τοίχο της Μητρόπολης. Δεν γνωρίζουμε τι έγινε με τον τοίχο αυτό, πάντως λίγο μετά χτυπά ο Εγκέλαδος, Μαρτίου 30 1829 όπως διαβάζουμε σε Πεντηκοστάριο της Μονής της Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας και λίγες μέρες μετά 23 του Απρίλη – δεν άφησαν οι δύο σεισμοί σχεδόν τίποτε όρθιο σε όλη την περιφέρεια. Κατά τη γνώμη μου, αυτοί οι καταστροφικοί σεισμοί και η άμεση ανοικοδόμηση της περιοχής με πρωτομάστορα τον νέο ποιμενάρχη Ευγένιο (1831 – 1848) αναδεικνύουν το δυναμισμό των κατοίκων, χριστιανών και μουσουλμάνων, πλούσιων και φτωχών.
Και κάτι άλλο που αναδεικνύει τους χριστιανούς της Ξάνθης σε πρωτεργάτες της συνολικής ανάπτυξης. Είναι οι μεγάλοι ευεργέτες που γεννημένοι στα πρώτα χρόνια της προεπαναστατικής περιόδου βοήθησαν τα μέγιστα στην πρόοδο της Ξάνθης. Ο Μιχαήλ Μεταξά Ματσίνης γεννήθηκε στην Ξάνθη αρχές 19ου αιώνα πέθανε στην Οδησσό – με τη διαθήκη του 1867 κάνει δωρεές σε σχολεία – ανήγειρε επίσης την Ματσίνειον σχολήν. Αναφέρω ευγνωμοσύνης ένεκεν τον Παναγιώτη Στάλιο από Στενήμαχο, εγκαταστάθηκε σε Γενισέα και αργότερα σε Ξάνθη, τους Θεόδωρο Ζαλάχα, Αθανάσιο Κουγιουμτζόγλου, Χατζη – Σταύρο Χεκίμογλου.
Αισθάνομαι την ανάγκη προσεγγίζοντας το θέμα «1821 και Θράκη – Ιδέες και Άνθρωποι» να αναφέρω κάποια πρόσωπα της Θράκης που τιμούν με το έργο τους τη Θράκη.
Ο Χρήστος Βυζάντιος από την Κωνσταντινούπολη, από τους πρώτους που υπηρέτησε στο τακτικό σώμα κι έγραψε την ιστορία του. Στη Σύρο Αινίτες Μαρωνίτες και Μακρινοί συνολικά 600 άτομα το 1832 περιμένουν βοήθεια για να επιστρέψουν στις πατρίδες τους. Ο Χρήστος Βυζάντιος γράφει «Ούτοι κατήγοντο ως επί το πλείστον εκ των κατεστραμμένων υπό των Τούρκων επαρχιών και πόλεων της Θράκης Μακεδονίας Μικράς Ασίας, των παρ’ αυταίς νήσων και λοιπών μερών, προ πάντων δε εκ νέων καλώς ανατεθραμμένων και τινών ευπαιδεύτων, εχόντων καθαρόν αίσθημα πατριωτισμού. Ούτοι ήλθον εις την Ελλάδα, ίνα υπηρετήσωσι την πατρίδα, μη έχοντες δε ενταύθα ούτε οικείους, ούτε γνωρίμους, εύρον καταφύγιον έντιμον εις το τακτικόν σώμα».
Ο Ιωάννης Φιλήμων από την Κων/πολη, ο πατέρας του καταγόταν από το εσωτερικό της Θράκης, πολέμησε, κινδύνεψε, έγραψε πολλά. Στο έργο του για την ιστορία της Φιλικής Εταιρείας αναφέρει 700 ονόματα Φιλικών από τα οποία 31 είναι Θράκες. Χαρακτηριστικά σχολιάζει για τη συμβολή των Θρακών Φιλικών στην Επανάσταση ότι «αν οι Έλληνες έμποροι της Δύσεως και του Βορρά εκυοφόρησαν την επανάστασιν του 1821 και Έλληνες της Οδησσού την εγέννησαν, Έλληνες της Θράκης την εθήλασαν».
Μνημείο των Θρακών στον Κήπο των Ηρώων στο Μεσολόγγι.
Τέλος ο Κάρπος Παπαδόπουλος από την Αδριανούπολη, Φιλικός, αγωνιστής που διέθεσε τα πάντα στον Αγώνα, μετά την αποστράτευση αισθάνεται πικρία για την αλλοίωση της ιστορίας από ορισμένους συγγραφείς και προσπαθεί με την πένα να αποκαταστήσει την αλήθεια: «Ημείς καθ’ ον καιρόν είδομεν αποκατεστημένην την πατρίδα, επαύσαμεν και την κλαγγήν των όπλων μας και ενησχολήθημεν εις την περιγραφήν και δημοσίευσιν εις το κοινόν τα ιστορικά του Αγώνος γεγονότα δι’ όσα είδομεν αυτοψί και ηξεύρομεν οριστικώς». Τα περισσότερα γραφτά του δεν μπορεί να τα εκδώσει και σημειώνει: «Επειδή δεν μας περισσεύουν λεπτά από την διατροφήν μας θέλει μένουν κλειστά εις το κιβώτιόν μας, κληρονομιά εις όντινα είναι προορισμένο».
Την κληρονομιά την ιστορική και πολιτιστική οφείλουμε να μεταδώσουμε στους μαθητές και μαθήτριες της πατρίδας μας. Να μάθουμε και να μάθουν τα δράματα και τα θάματα όλων των Ελλήνων και Ελληνίδων. Εδώ στη Θρακική Γη σε Χριστιανούς και Μουσουλμάνους Μαθητές και Μαθήτριες να μεταδώσουμε το φως της αληθείας. Να μην έχουμε, να μην έχουν το παράπονο που ένας θρακιώτης, από τη Βόρεια Θράκη εξομολογείται στα Απομνημονεύματά του ο Κώστας Βάρναλης:
«Κάποια χρονιά που είχα συγκεντρωμένα στην Γ΄ ελληνικού πολλά καλά παιδιά, τους δίδαξα ολάκερο τον ‘Εθνικόν ύμνο’ του Σολωμού, που δεν το είχε το πρόγραμμα. Βρέθηκε αμέσως ο ‘επιστήμονας’ του χωριού να με καταγγείλει στο υπουργείο ότι υπονομεύω την αθάνατον ημών γλώσσαν άτε διδάσκων εις τους παίδας τον ‘Εθνικόν ύμνον’! Πού να το φανταζότανε ο Σολωμός ότι ο ύμνος του θα μπορούσε να χρησιμέψει για τεκμήριο εθνικής προδοσίας. Και το υπουργείο με κάλεσε ‘εις απολογίαν’».
ΘΑΝΑΣΗΣ ΜΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ
ΞΑΝΘΗ, ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2021
