ΑΠΟ ΕΝΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΣΕ ΜΙΑ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΠΟΛΗ: Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΕΩΣ ΤΑ ΤΕΛΗ ΤΟΥ 15ου ΑΙΩΝΑ
Κείμενο: Dr. Hacer ATEŞ, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας του Πανεπιστήμιου «Trakya» Αδριανούπολης
Απόδοση κειμένου: Ευάγγελος Σ. Σοβαράς (Καστροπολίτης)
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Το Διδυμότειχο, είναι μια πόλη στρατηγικής σημασίας στην κοιλάδα του μέσου Έβρου που πολιορκήθηκε και κατακτήθηκε, κατά τη διάρκεια των Οθωμανικών επιδρομών. Αυτή η πόλη-φρούριο (“Καστροπολιτεία”) διέθετε λίγες συνοικίες μέσα στο φρούριο, γνώρισε ταχεία αστική ανάπτυξη υπό την οθωμανική κυριαρχία, με την ίδρυση νέων οικιστικών περιοχών, έξω από τον αρχικό της αστικό ιστό.
Το κεντρικό τμήμα του Διδυμοτείχου στις αρχές του 20ου αιώνα
Αποτέλεσε σημαντικό αστικό κέντρο για την γύρω ύπαιθρο περιοχή, ενώ μετατράπηκε και σε θρησκευτικό κέντρο με την κατασκευή τζαμιών και μεντρεσέδων (ισλαμικών σπουδαστηρίων). Μέχρι την ανάδειξη της Αδριανούπολης ως νέας πρωτεύουσας, το Διδυμότειχο διατήρησε τη στρατηγική του σημασία καθώς οι πολεμικές προσπάθειες για νέες κατακτήσεις στα Βαλκάνια συντονίζονταν από το παλάτι που ιδρύθηκε σε αυτή την πόλη.
Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι, να αναλύσει το μεταβαλλόμενο προφίλ της πόλης υπό την πρώιμη οθωμανική κυριαρχία, με βάση τα Μητρώα «Ταχρίρ» και όποιο άλλο αρχειακό υλικό.
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ
Το Διδυμότειχο είναι μια αρχαία πόλη και βυζαντινό φρούριο που ιδρύθηκε στις όχθες του ποταμού Ερυθροπόταμου, ενός παραποτάμου του ποταμού Έβρου. Κοντά στη σημερινή της τοποθεσία, ο αυτοκράτορας Τραϊανός (98–117 μ.Χ.) ίδρυσε την Πλωτινόπολη. Καθώς η πόλη λεηλατήθηκε από τους Βαρβάρους (έτσι αναφέρει ο συγγραφέας), ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός (527–565 μ.Χ.) εγκατέλειψε την αρχαία πόλη και δημιούργησε μια νέα, κοντά στον παρακείμενο ποταμό Ερυθροπόταμο. Η νέα πόλη έλαβε το όνομα «Διδυμότειχο» από το διπλό (δίδυμο) τείχος που την περιέβαλλε, που σημαίνει δίδυμη οχύρωση στα ελληνικά. Κατά την οθωμανική περίοδο, η πόλη ήταν γνωστή ως Dimetoka.
Διδυμότειχο: Περιοχή “Πεντάζωνο – Αγία Μαρίνα”
Αυτή η ισχυρά οχυρωμένη βυζαντινή πόλη, είχε στρατηγική σημασία και χρησίμευε ως αμυντική γραμμή στη Θράκη για την προστασία της Κωνσταντινούπολης, της αυτοκρατορικής πρωτεύουσας, από τυχόν επιθέσεις από την Ευρώπη. Εκτός από τη στρατηγική της σημασία, έγινε αυτοκρατορική έδρα κατά τη διάρκεια του βυζαντινού εμφυλίου πολέμου (14ος αιώνας). Υποστηριζόμενος από τους Θράκες ευγενείς, ο Ιωάννης Καντακουζηνός, αρχιστράτηγος και αρχιπλοίαρχος του Βυζαντινού αυτοκράτορα, στέφθηκε αυτοκράτορας στην ίδια πόλη στις 26 Οκτωβρίου 1341. Έτσι για ένα χρονικό διάστημα, το Διδυμότειχο έγινε ο de facto αντίπαλος της βυζαντινής πρωτεύουσας. Στον αγώνα κατά των αντιπάλων του, ο Ιωάννης Καντακουζηνός (ως Ιωάννης ΣΤ΄) συμμάχησε με τον Ορχάν, τον Οθωμανό Σουλτάνο. Οι οθωμανικές δυνάμεις είχαν αρχικά περάσει στο πλευρό της Ρούμελης (ευρωπαϊκά εδάφη), για να παράσχουν στρατιωτική βοήθεια στον Βυζαντινό σύμμαχό τους. Αργότερα, ωστόσο, άρχισαν να εγκαθίστανται μόνιμα στην περιοχή. Το 1354, ο Σουλεϊμάν Πασά κατέλαβε τη στρατηγικής σημασίας πόλη Καλλίπολη. Μετά τον θάνατό του, οι οθωμανικές προελάσεις στην περιοχή συνεχίστηκαν και οι σημαντικές πόλεις όπως η Αδριανούπολη και το Διδυμότειχο, καταλήφθηκαν από τον Σουλτάνο Μουράτ Α΄. Αυτός που κατέλαβε το Διδυμότειχο ήταν ένας Οθωμανός διοικητής, που ονομαζόταν Χατζή Ιλμπέη (1361).
Με την άνοδό του στο θρόνο, ο Μουράτ Α΄ προτίμησε να εγκαταστήσει την κύρια βάση και κατοικία του σε αυτή την δίδυμη – οχυρωμένη πόλη και στη συνέχεια κατασκεύασε ένα βασιλικό παλάτι στο κέντρο της πόλης. Μέχρι την άνοδο της Αδριανούπολης ως αυτοκρατορικής πρωτεύουσας, ο σουλτάνος διοικούσε τις περιοχές του και συντόνιζε τις στρατιωτικές του επιχειρήσεις στη Ρούμελη από το παλάτι του στο Διδυμότειχο. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ολόκληρη η πόλη γνώρισε ταχεία αστικοποίηση και νέες οικιστικές περιοχές εμφανίστηκαν έξω από τον αρχικό οικισμό εντός των τειχών. Μια εντελώς νέα και τυπική οθωμανική πόλη αναπτύχθηκε στην απέραντη πεδιάδα, γύρω από την παλιά βυζαντινή πόλη.
Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Μουράτ Α΄, ορισμένες γειτονιές ιδρύθηκαν στις νέες περιοχές του οικισμού, ειδικά γύρω από το Κιοπρού Καπίσι (Πύλη της Γέφυρας), την πύλη της πόλης στο νοτιοδυτικό τμήμα της πόλης. Η αστικοποίηση της νοτιοανατολικής ζώνης, που χαρακτηρίζεται από την πύλη της πόλης που ονομάζεται Τσαρσί Καπί (Πύλη της Αγοράς), ήταν σχετικά αργή και μόνο μία γειτονιά ιδρύθηκε κατά τον 14ο αιώνα. Τον επόμενο αιώνα, αυτό το τμήμα της πόλης έγινε επίσης πιο αστικοποιημένο με την εμφάνιση νέων γειτονιών. Μερικές, όπως η συνοικία (Μαχαλέ) του Τζουνέιντ Αμπντάλ, χρησίμευαν ως κατοικίες για τους τοπικούς Οθωμανούς διοικητές και τους δερβίσηδες, που εποίκισαν την πόλη.
Μέχρι τα τέλη του 14ου αιώνα, η όψη της πόλης άλλαξε με νέα κτίρια. Το τέμενος του Βαγιαζήτ Α΄ και η νέα αγορά έγιναν το κέντρο της πόλης, καθώς καταστήματα συγκεντρώθηκαν γύρω τους. Ο ίδιος ο Βαγιαζήτ Α΄ είχε χρηματοδοτήσει την ανέγερση ενός δερβίσικου ιδρύματος στη συνοικία του Αχί Ντενκ (ή Ντενέκ) και επέβαλε την κάλυψη των εξόδων του να γίνεται από τα έσοδα των καταστημάτων της αγοράς. Ο ίδιος σουλτάνος χρηματοδότησε επίσης ένα σύστημα ύδρευσης, για να καλύψει τις ανάγκες της πόλης σε νερό.
Το Διδυμότειχο στις αρχές του 20ου αιώνα
Το τζαμί και η θρησκευτική σχολή (μεντρεσέ) που κατασκευάστηκαν από τον Ορούτς Μπέη τον 15ο αιώνα, έγιναν ένα άλλο κέντρο του Διδυμοτείχου. Ο μεντρεσές του Ορούτς Μπέη έχει ιστορική σημασία ως ο πρώτος μεντρεσές της πόλης και ένας από τους παλαιότερους στην Ευρώπη (Ρωμυλία). Μετά από μια οπισθοδρόμηση κατά την περίοδο της Μεσοβασιλείας, οι Οθωμανοί έκαναν περαιτέρω επενδύσεις στην εκπαίδευση, τις πολιτιστικές δραστηριότητες και τα δημόσια έργα. Παρόμοια με τη συμβολή του Ορούτς Μπέη, ήταν τα νέα κτίρια που κατασκεύασε ο Καραγκιόζ Μπέης, που συνέβαλε στην άνοδο των νέων οικιστικών συνοικιών σε διάφορα μέρη της πόλης. Αυτός ανήγειρε ένα νέο τζαμί και τον δεύτερο μεντρεσέ του Διδυμοτείχου. Όλα αυτά τα κτίρια συνέβαλαν στην πολιτιστική ζωή και την εκπαίδευση της πόλης.
Η αγορά του Διδυμοτείχου το 1903
Ο πληθυσμός της πόλης ήταν σημαντικός και ζούσε στις 17 συνοικίες (γειτονιές). Κατά το πρώτο μισό του 15ου αιώνα, περίπου 1500-2000 μη μουσουλμάνοι κατοικούσαν στο κέντρο της πόλης. Όμως αυτός ο αριθμός μειώθηκε στους 565, μέχρι το τέλος του ίδιου αιώνα. Αυτή η μείωση στο κατά ένα τρίτο του μη μουσουλμανικού πληθυσμού, μπορεί να σχετίζεται με κάποιο τρόπο με την αυξημένη μετανάστευση προς την πρόσφατα κατακτημένη Κωνσταντινούπολη. Όπως μπορούμε να συνδυάσουμε, πως το Διδυμότειχο είχε χρησιμεύσει ως η κύρια βάση ενός από τους αντίπαλους του αυτοκράτορα κατά τη διάρκεια του βυζαντινού εμφυλίου πολέμου. Όσον αφορά τον μουσουλμανικό πληθυσμό της πόλης, στα τέλη του 15ου αιώνα ζούσαν στην πόλη 1750-1755 μουσουλμάνοι, ενώ ο συνολικός πληθυσμός της ήταν περίπου 2400-2500.
Συνοψίζοντας, το βυζαντινό Κάστρο της Θράκης, δεν έχασε τη σημασία του και υπό την οθωμανική κυριαρχία. Αντιθέτως, έγινε ένα από τα σημαντικότερα στρατηγεία της οθωμανικής προέλασης στη Ρωμυλία.
Παλιά φωτογραφία Διδυμότειχο – Ερυθροπόταμος.
Σημείωση:
– Το παραπάνω κείμενο αποτελεί απόσπασμα από την εργασία του Dr. Hacer ATEŞ, Αναπλ. Καθηγητή στο Τμήμα Ιστορίας του Πανεπιστήμιου «Trakya» Αδριανούπολης και δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Κωνσταντινούπολης στη διεύθυνση: https://iupress.istanbul.edu.tr/en/journal/tjh/article/bizans-kalesinden-osmanli-sehrine-fethinden-xv-yuzyil-sonlarina-kadar-dimetoka
– Η απόδοση του κειμένου στα Ελληνικά, έγινε με την επιμέλεια του Ευάγγελου Σ. Σοβαρά (Καστροπολίτη), για την ανάρτησή του στην ιστοσελίδα του Ιστορικού και Πολιτιστικού Συλλόγου «ΚΑΣΤΡΟΠΟΛΙΤΕΣ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ-Γνώση και Δράση» (www.kastropolites.com) με μη κερδοσκοπικό σκοπό και μόνο για την ενημέρωση και τη συνδρομή στην ιστορική έρευνα.
