ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ

Εισήγηση του Θανάση Μουσόπουλου η οποία εκφωνήθηκε στην εκδήλωση που διοργάνωσε ο Ιστορικός και Πολιτιστικός Σύλλογος Διδυμοτείχου “Καστροπολίτες – Γνώση και Δράση” με τίτλο : Αρχαία Θράκη : Μεταίχμιο Μύθων και Ιστορίας. 

Ο Θρακιώτης φιλόλογος, ποιητής και λογοτέχνης Θανάσης Μουσόπουλος.

Στην εισήγησή μου τούτη θα επιχειρήσω να προσεγγίσω τη Θράκη μέσα από τη μυθολογία. «Μυθολογικός πλούτος της Θράκης» ο τίτλος που υπερβολικά  φιλόδοξα έδωσα στο κείμενό μου. Και ο διαθέσιμος χρόνος ανάπτυξης είναι πολύ λίγος και ο χώρος του θέματος και της Θράκης αχανής.

Τι εννοούμε λέγοντας σήμερα «μυθολογία»; Υπάρχει σύγχρονη μυθολογία;  Ο Ταρζάν παλιότερα, στη συνέχεια ο Φρανκεστάιν, ο Άρχοντας των Δακτυλιδιών στις μέρες μας παράγουν μύθους, που έχουν λιγότερο ή περισσότερο ιδεολογικό και φιλοσοφικό υπόβαθρο και ικανοποιούν ανάγκες του σημερινού κοινού. Η επιστημονική φαντασία και η λογοτεχνία του φανταστικού στηρίζεται στη μυθολογία. Όμως, πέρα από αυτά, η σύγχρονη ζωή είναι γεμάτη μύθους για την κατάκτηση της ευτυχίας μέσω της τεχνολογίας ή των διαφόρων κοινωνικών θεσμών. Ο Ρολάν Μπαρτ στο βιβλίο του ‘Μυθολογίες’ εξετάζει τους σύγχρονους μύθους και τη διαδικασία παραγωγής τους. Μέγας μύθος – όχι ως θεωρία αλλά ως πράξη – η ισότητα, η αδελφότητα και η ελευθερία.

Τα μέσα ενημέρωσης και ιδιαίτερα στις μέρες μας το διαδίκτυο είναι πρωταγωνιστές και στη δημιουργία μύθων και στην κατάρρευση μύθων. Καθώς προετοίμαζα την εισήγησή μου θυμήθηκα ένα σχετικό ποίημα από  την ποιητική μου συλλογή «Περίπατος με στίχους σε κήπους μαγικούς» και το ποίημα Oρφέας που μας φέρνει στη Θράκη.

Μέσα στης νύχτας τη σιωπή

Εκεί που κρύβεται η λύπη

Ακούσαμε τον γκιώνη να λαλεί

Να ψάλει “Τι μου λείπει; τι μου λείπει;”

Και μόνο μια δισκέτα απαντά

Στου Διαδίκτυου την άκρη

Που δένει άνθρωπο με άνθρωπο σφιχτά

Σ’ όλης της γης τα μάκρη

Κι έτσι της νύχτας η σιωπή

Ένας ακόμη μύθος που εχάθη

Και μια και μιλάμε για Διαδίκτυο, σκέφτηκα ότι στην αρχαία ελληνική μυθολογία ο Δίας και το Πάνθεον μέσα από τα ομηρικά έπη  λειτουργούσε σαν Google και Facebook που ήξερε τα πάντα και έπαιρνε αποφάσεις.

‘Από το Μύθο στο Λόγο’ ονομάζει ο Βίλχεμ Νέστλε τη μετάβαση, το πέρασμα  από τη μυθολογική στην ορθολογική ερμηνεία του κόσμου, στο μεταίχμιο 6ου – 5ου π.Χ. αιώνα. Ο εξωτερικός κόσμος που έβλεπε και βλέπει ο άνθρωπος είναι ο ίδιος, τα μέσα προσέγγισης και ερμηνείας αλλάζουν.

Το πέρασμα αυτό θα το παρακολουθήσουμε σε επίπεδο ιστορίας.  Είναι πολύ χρήσιμο μελετώντας ή διδάσκοντας ιστορία να αναλογίζεσαι την έννοια του χρόνου. Πολλές φορές θεωρούμε ότι κάτι είναι πρόσφατο ή παλιό. Πόσο άδικο έχουμε. Όταν διάβασα το  βιβλίο ‘Homo Sapiens’ του Harari, συνειδητοποίησα πόσο πολύ λίγα πράγματα ανήκουν στην «Ιστορία» με την κλασική έννοια, πόσα πολλαπλάσια καθορίζουν τον άνθρωπο και την πορεία του.

2,5 εκατομμύρια χρόνια –   Εξέλιξη του Homo στην Αφρική – πρώτα λίθινα εργαλεία

/ 300.000 χρόνια  –   Καθημερινή χρήση της φωτιάς

/ 200.000 χρόνια –  Εξελίσσεται στην Αφρική ο Homo sapiens

/ 70.000 χρόνια –  Η Γνωσιακή Επανάσταση – εμφάνιση φαντασιοπλαστικής γλώσσας

/ 13.000 χρόνια –  Ο Homo sapiens είναι το μοναδικό ανθρώπινο είδος που επιβιώνει

/ 12.000 χρόνια – Η Αγροτική Επανάσταση – Εξημέρωση φυτών και ζώων – μόνιμοι οικισμοί

/ 5.000 χρόνια – Πρώτα βασίλεια – γραφή  – χρήμα – Πολυθεϊστικές θρησκείες

/ 2.500 χρόνια –  Οικουμενικό χρήμα – Περσική αυτοκρατορία /οικουμενική – οικουμενική αλήθεια για όλους τους ανθρώπους

Το ζητούμενο είναι  πότε έκανε την εμφάνιση ο μύθος και ποιος είναι ο ρόλος του. Συνδέεται με την Αγροτική επανάσταση – 12.000 χρόνια πριν – και τη δημιουργία ευρύτερων κοινωνιών. Με τους μύθους συνδέονται οι άνθρωποι, χτίζουν ένα κοινό σύστημα αναφοράς και λατρείας. Φαίνεται ότι η αγροτική  συνοδεύτηκε από μία θρησκευτική επανάσταση θα λέγαμε.  Με τους μύθους συνδέονται μεταξύ τους οι άνθρωποι και συσσωματώνεται η κοινωνία.

Προκειμένου να αναφερθούμε στη Μυθολογία της Θράκης, θα φωτίσουμε δύο θέματα: το χωροταξικό προσδιορισμό  της Θράκης και την Ελληνική Μυθολογία.

Ο Χώρος της Θράκης κατά την αρχαία εποχή συμπεριελάμβανε την σημερινή Βουλγαρία, την ευρωπαϊκή Τουρκία, τη βορειοανατολική Ελλάδα και τμήματα της τέως Γιουγκοσλαβίας. Ο Χόντινοτ στο βιβλίο  του  «Οι Θράκες» αναφέρει ότι νεολιθικοί αγρότες ήρθαν στην ευρύτερη περιοχή στα τέλη της 7ης χιλιετίας όχι μόνο στα ευρύτερα βαλκάνια ως βόρεια της Ρουμανίας, αλλά και στην Τουρκία και στην περιοχή πέριξ της Κριμαίας. Αυτός είναι ο χώρος της Θράκης, που με την πάροδο του χρόνου συρρικνώνεται. Από την Παλαιολιθική περίοδο 10.000 – 7.000 π. Χ. έχουμε λίθινα εργαλεία στον Άρδα και στον Έβρο, από τη νεολιθική εποχή 4.500 – 3.000 π. Χ. σώζονται  στη δυτική Θράκη πολλοί οικισμοί, ενώ στην περίοδο της Χαλκοκρατίας η Θράκη δέχτηκε επίδραση από Τροία, Λέσβο, Λήμνο.

Οι δύο μεγάλοι ιστορικοί της αρχαιότητας Ηρόδοτος και Θουκυδίδης γνώριζαν καλά τη Θράκη. Ο Ηρόδοτος μάλιστα  θεωρεί ότι οι Θράκες είναι δεύτερος πολυπληθέστερος λαός του γνωστού σε εκείνον κόσμου (μετά τους Ινδούς) και ο ισχυρότερος αλλά μόνο δυνητικά, λόγω έλλειψης ενότητας των πολλών θρακικών φυλών.

Ο όρος ελληνική μυθολογία καλύπτει το σύνολο των μύθων. Συγκεκριμένα είναι  η αφήγηση των μυθικών ιστορημάτων που δημιουργήθηκαν από τους αρχαίους Έλληνες και αφορούσαν τους θεούς και τους ήρωές τους, τη φύση του κόσμου και τις τελετουργικές πρακτικές της λατρείας τους. Οι πηγές της ελληνικής μυθολογίας είναι Λογοτεχνικές και Αρχαιολογικές. Ο Όμηρος, ο Ησίοδος, οι τραγικοί και λυρικοί ποιητές της κλασικής και μετακλασικής περιόδου είναι οι κύριες λογοτεχνικές πηγές. Τα ευρήματα των αρχαιολογικών ανασκαφών, οι απεικονίσεις σε αγγεία και άλλα αντικείμενα συμπληρώνουν επιβεβαιώνοντας ή όχι τις γραπτές πηγές. Για το χώρο της κλασικής Θράκης πολύ σημαντικό είναι το βιβλίο  της Δέσποινας Τσιαφάκη «Η Θράκη στην αττική εικονογραφία του 5ου π.Χ. αιώνα»

Η μυθολογία με την πάροδο του χρόνου αλλάζει και προσαρμόζεται στα εκάστοτε νέα δεδομένα. Αναφερόμαστε – πολύ χοντρικά – στα δώδεκα χιλιάδες χρόνια από την αγροτική επανάσταση. Οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής μας που ήταν γεωργικοί πληθυσμοί είχαν αποδώσει ένα πνεύμα σε κάθε φυσικό φαινόμενο. Με την πάροδο του χρόνου, αυτά τα ασαφή πνεύματα απέκτησαν ανθρώπινη μορφή και εντάχθηκαν στην μυθολογία ως θεοί και θεές. Μετά την κάθοδο νέων φυλών από βόρεια, ήρθε και ένα νέο θεϊκό πάνθεον, βασισμένο στην κατάκτηση, τη δύναμη, την ανδρεία στη μάχη και τον ηρωισμό. Παλαιότερες θεότητες του γεωργικού κόσμου αφομοιώθηκαν με ισχυρότερες ή απαξιώθηκαν πλήρως.

Οι σύγχρονοι ερευνητές, άλλοι  βλέπουν το πέρασμα από μια παλιότερη μητριαρχική κοινωνία σε μία άλλη πατριαρχική που την διαδέχεται, άλλοι επηρεάζονται από φροϋδικές και θεωρίες του Άντλερ και του Γιουγκ για τις αρχέγονες δομές του ανθρώπινου πολιτισμού. Δεν είναι της στιγμής να αναλύσουμε μύθους παραπλήσιους που συναντούμε σε πολλούς πολιτισμούς του πλανήτη μας. Η σύγκριση αυτή μύθων διαφορετικών περιοχών είναι αποκαλυπτική.

Πάντως, γενικά η μυθολογική ιστορία του κόσμου διαιρείται σε 3 ή 4 ευρύτερες περιόδους: – – Η εποχή των Θεών ή Θεογονία(γέννηση των Θεών) μύθοι σχετικά με την προέλευση του κόσμου, των Θεών και της ανθρώπινης φυλής. – Η εποχή Θεών και Ανθρώπων: ιστορίες αλληλεπιδράσεων μεταξύ Θεών, ημίθεων, και θνητών. – Η εποχή των Ηρώων, όπου η θεία δραστηριότητα είναι περιορισμένη. – Ο τελευταίος και μέγιστος των ηρωικών μύθων είναι του Τρωικού πολέμου (θεωρείται από πολλούς ερευνητές ως ξεχωριστή τέταρτη περίοδος). Συχνά αναζητούμε στον Τρωικό πόλεμο σπέρματα ιστορικής αλήθειας και επιβεβαίωσης. Τον 5ο προχριστιανικό αιώνα η μυθολογία έπαυσε να θεωρείται ιστορική πηγή, έχουμε πλέον τον ορθολογισμό και την αντίληψη του Θουκυδίδη για την ιστορία, ο φιλόσοφος Ξενοφάνης και μετά ο Πλάτων κατακρίνουν τις μυθολογικές αφηγήσεις περί των θεών και του κόσμου.

Η Θράκη για τους αρχαίους Έλληνες ήταν ο χώρος από όπου εξορμούσε ο Βορέας και ο πολεμικός θεός Άρης. Ήταν όμως και ο τόπος του Ορφέα και των άλλων μυθικών μουσουργών, του Μουσαίου, του Θάμυρη και του Εύμολπου. Ο πόλεμος και η δημιουργία ξεκινούσαν από τον αχανή χώρο της Θράκης, εξαπλώνοντας στη νότια Ελλάδα τα μυστήρια της ζωής και του θανάτου.

 Ο Βορέας, γιος του Στρυμόνα, όρμησε από τη Θράκη στην Αθήνα, άρπαξε την κόρη του Ερεχθέα Ωρείθυια. Μια σειρά μύθοι βάζουν τη Θράκη στους μύθους της Αθήνας και στην Αργοναυτική εκστρατεία.

Άλλος γιος του Στρυμόνα ήταν ο Ρήσος, βασιλιάς της Θράκης που πήρε μέρος στον Τρωικό πόλεμο, όπου δολοφονείται την πρώτη νύχτα της παραμονής του στο Ίλιο. Έτσι τονίζεται η σχέση της Θράκης με την πανελλήνια εκστρατεία του Τρωικού πολέμου, όπως επίσης τη σχέση της και με την Κύπρο.

Ο Άρης και η γενιά του συνδέονται με τη Θράκη. Ο άγριος θεός του πολέμου και οι απόγονοι του Τηρέα, Λυκούργος και Διομήδης, βασιλιάδες της Θράκης, έμειναν στη μνήμη σκληροί και βάρβαροι.

Βασιλιάς των Βιστόνων ήταν ο γιος του Άρη Διομήδης. Οι Βίστονες κατοικούσαν γύρω από τη Βιστονίδα λίμνη. Ήταν άγριος και πολεμικός λαός, όπως και ο βασιλιάς τους που είχε τέσσερα θηλυκά ανθρωποφάγα άλογα: Πόδαγρος, Λάμπων, Ξάνθος και Δεινός, τα ονόματά τους. Τρέφονταν από τις σάρκες επισκεπτών ή τιμωρημένων υπηκόων. Λέγαν ότι τα άλογα εξαγριώνονταν, επειδή έπιναν νερό από τον Κοσσινίτη ποταμό που χυνόταν στη Βιστονίδα (ο σημερινός Κόσυνθος ποταμός που διέρχεται από την Ξάνθη). Χοντρές αλυσίδες και αρματωμένη φρουρά φύλαγε τα άλογα.

Ο όγδοος άθλος που όρισε ο βασιλιάς Ευρυσθέας στον Ηρακλή ήταν να του φέρει αυτά τα άγρια άλογα του Διομήδη. Ο Ηρακλής, λοιπόν, προετοιμάστηκε, πήρε μαζί του και άλλους εθελοντές ήρωες, ανάμεσά τους το φίλο του Άβδηρο, και όλοι μαζί ήρθαν με πλοίο, πέρασαν το Αιγαίο, πέρασαν τη Θάσο και αγκυροβόλησαν στην απέναντι θρακική ακτή. Ο Ηρακλής τράβηξε στους στάβλους, σκότωσε τους φρουρούς και πήρε τα άλογα. Τα πήγε στην παραλία και ανέθεσε στον Άβδηρο να τα προσέχει. Ο Διομήδης στο μεταξύ, κατάλαβε τι έγινε, μάζεψε τους Βίστονες και όλοι επιτίθενται στον Ηρακλή και τους άνδρες του. Ο Ηρακλής σκοτώνει τον Διομήδη και άλλους και γυρίζει στην παραλία για να φύγουν. Εκεί όμως βρίσκουν τον Άβδηρο κατασπαραγμένο από τα άλογα του Διομήδη. Ο απαρηγόρητος Ηρακλής θάβει τα σπαράγματα του Άβδηρου και ιδρύει την πόλη Άβδηρα, στην οποία όρισε να τελούνται ετήσιοι αγώνες προς τιμήν του.  Ο Ηρακλής γυρίζει με τα άλογα στις Μυκήνες και τα παραδίδει στον Ευρυσθέα. Για την τύχη των αλόγων υπάρχουν πολλές εκδοχές, πράγμα που δείχνει και τη μεγάλη διάδοση του σχετικού μύθου, που παρουσιάζεται στην «Άλκηστη» του Ευριπίδη (διδάχθηκε το 438 π.Χ.).

Όμως η Θράκη, εκτός από χώρος του θανάτου και της σκληρότητας είναι και ο χώρος της μουσικής και της τρυφερότητας. Ο Ορφέας συμβολίζει την άλλη πλευρά της Θρακικής γης. Η αρμονία γεννιέται, εξάλλου, από τη σχέση των δύο αντίθετων άκρων.

  Ο Διόνυσος με τις Μαινάδες από τη Μικρασία φτάνει στη Θράκη, σκοτώνει το Λυκούργο και τον Ορφέα. Τα μυστήρια του Διονύσου ανταγωνίζονται τα Ορφικά μυστήρια. Η έκσταση του Διονύσου και το έμφυτο μέσα στους ανθρώπους θεϊκό στοιχείο των Ορφικών. Η Ορφική ζωή με νηστείες και καθαρμούς ενισχύει την ψυχή και απονεκρώνει το ζωικό.

Με τη Θράκη συνδέεται ο Μουσαίος και ο Θάμυρις, μουσικοί που συνδέονται με τον Ορφέα.

Ο Μουσαίος καλλιεργούσε τη μουσική ως τέχνη αλλά και ως μαγική δύναμη. Ως ποιητής χρησιμοποιούσε το δακτυλικό εξάμετρο, που ο ίδιος είχε επινοήσει.  Έχει σχέση με τη Θράκη και την Ελευσίνα, έγραψε ύμνους και χρησμούς, ενώ θεωρείται ιδρυτής των Ελευσίνιων  μυστηρίων.

Ο Θάμυρις ήταν ένας φτωχός λαϊκός βάρδος, ραψωδός ή αοιδός. Σε αυλές αρχόντων ή πανηγύρια απάγγελνε ή κιθαρωδούσε. Όμως έγινε τόσο υπερόπτης ώστε κάλεσε τις Μούσες σε αγώνες άσματος. Οι Μούσες βέβαια τον νικούν και τον τυφλώνουν, ενώ του στερούν τη μουσική ικανότητα.

Νιώθω την ανάγκη να φωτίσω ακροθιγώς τη περιοχή του Έβρου και της Σαμοθράκης. Θα μπορούσαμε να αφιερώσουμε πολλές ώρες για την ωραία και γόνιμη αυτή χώρα. Πλούσια σε προϊστορική, κλασική, μετακλασική, βυζαντινή, νεοελληνική παρουσία.

Ο Έβρος – όπως και ο Νέστος, η Ροδόπη και ο Αίμος, βουνά και ποτάμια της Θράκης, είναι φορείς μυθολογικού πλούτου. Ο Έβρος ήταν πολύ όμορφος νέος, με αποτέλεσμα η μητρυιά του, Δαμασίππη της οικογένειας των Λαπιθών, να αποκτήσει ερωτικό ενδιαφέρον για αυτόν. Ο νεαρός αντιστάθηκε στις προκλήσεις της και έτσι εκείνη τον συκοφάντησε στον Κάσσανδρο. Ο νεαρός τότε για να γλυτώσει τον ατιμωτικό θάνατο από τα χέρια του ίδιου του του πατέρα έπεσε στον ποταμό Ρόμβο, που από τότε ονομάστηκε Έβρος.

Οι Κάβειροι  ήταν θεότητες αρχαίας Ελληνικής μυστηριακής λατρείας η οποία πρωτοεμφανίζεται στη Λήμνο, την Ίμβρο, τη Σαμοθράκη και τη Θήβα (ή πιο συγκεκριμένα, αρχικά τουλάχιστον, σε περιοχή της Βοιωτίας λίγο δυτικά της Θήβας) αλλά αργότερα επεκτείνεται και αλλού (Μικρά Ασία, Μακεδονία, Θράκη, υπόλοιπο Αιγαίο). Οι Κάβειροι συχνά, ήδη από την αρχαιότητα, ταυτίζονται και με τους “Μεγάλους Θεούς” των Μυστηρίων της Σαμοθράκης.

Μύθοι της Θράκης πανελλήνιοι που δείχνουν τη δύναμη και την ποικιλία, την αρμονία των αντιθέσεων, στη μεγάλη γη της Θράκης, όπως είχε περάσει στη συνείδηση και στη λατρεία των Πανελλήνων…

Θα μου επιτρέψετε να σας διαβάσω κλείνοντας ένα ποίημα από την πρώτη ποιητική μου συλλογή «Ο  Ήλιος σκιάδιο» προ σαράντα ετών εκδομένη:

                Ένα μικρό θεό έχω στο στήθος μου.

                Ένα θεό θρακιώτη ως το κόκαλο.

                Αν μεγαλώσει, μπορεί να μοιάσει του Διόνυσου.

                Μπορεί και του Δημόκριτου να μοιάσει.

                Ας χαίρεται της Σαμοθράκης τις πευκοβελόνες

                και του φαρδύπλατου του Νέστου τα τρεχάματα

                κι ας γίνει και φιλόσοφος ή φυσικός.

                Έρημη φροντίδων να μη μείνει η γη του Ορφέα και της

                Ευρυδίκης.

Σας ευχαριστώ θερμότατα  ΘΑΝΑΣΗΣ ΜΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ Ξάνθη, Ιανουάριος 2018

Copyright © 2016 https://kastropolites.com/. All Rights Reserved