ΤΟ ΚΟΥΡΜΠΑΝΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΤΟ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟ (ΘΥΣΙΑ – ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ – ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ)

Η αισιόδοξη άποψη της συνέχισης του εθίμου ως έφραση  της έντονης θρησκευτικότητας των κατοίκων του. 

Κείμενο Δημήτρης Βραχιόλογλου (Λαογράφος – Χοροδιδάσκαλος)

Φωτογραφίες : Σύλλογος Ψαράδων Διδυμοτείχου

Κουρμπάνι και Θρησκεία (ορθόδοξη ή και άλλη θρησκεία κυρίως της Ανατολής) είναι δύο λέξεις άρρηκτα συνδεδεμένες μεταξύ τους . Οι Χριστιανοί συνηθίζουν να πραγματοποιούν το κουρμπάνι στις μέρες γιορτές των Αγίων τους, όπως: Αγίου Αθανασίου, Αγίου Γεωργίου, Αγίου Δημητρίου, το Πάσχα κ.α. …. Οι ορθόδοξοι μουσουλμάνοι της Θράκης  πραγματοποιούν το δικό τους Κουρμπάν Μπαϊράμ (το Ιντ-αλ-αντχά, δηλ. τη θυσία κάποιου προφήτη  να θυσιάσει το παιδί του στον Αλλάχ και στη θέση του ο Αλλάχ έστειλε πρόβατο-περίπτωση θυσία του Αβραάμ). Οι Μπεκτασήδες της Θράκης – ιδιαίτερη θρησκευτική ομάδα – πραγματοποιούν  κουρμπάνια στις δικές τους γιορτές, όπως : Χιντερελέζ (Αγίου Γεωργίου), Κασήμ (Αγίου Δημητρίου),  Γιαγλά (Προφήτη Ηλία), Κιρκ Κουρμπαν( 40 μαρτύρων), γιορτή Αλή Μπαμπά κ.α.Κουρμπάν ή Κουρμπάνι είναι η αιματηρή θυσία ζώου αλλά και όλη η τελετουργία του (αγορά, θυσία, κοινό τραπέζι).

Είναι Λαϊκό δρώμενο. Η ενασχόληση με τα λαϊκά δρώμενα συνήθως κινείται σε δύο επίπεδα. Το ένα αφορά τη μελέτη του πολιτισμικού φαινομένου στο παρελθόν, τότε που αποτελούσε όψη του πολιτισμικού συστήματος της συγκεκριμμένης  κοινωνικής ομάδας. Και το δεύτερο επίπεδο προκύπτει από τις ανάγκες του παρόντος αστικοποιημένου ανθρώπου, ο οποίος αναβιώνει παρελθούσες μορφές πολιτισμικής συμπεριφοράς, ώστε να ανανοηματοδοτήσει την κοινωνική του οντότητα. Και στις δύο εξάλλου περιπτώσεις αφόρμηση είναι το παρόν, επιστημονικό ή κοινωνικό. Το λαϊκό δρώμενο μελετάται είτε μέσα από τα κείμενα και τις αναμνήσεις των πληροφορητών είτε προσεγγίζεται ως αναπαράσταση. Η σημερινή, λοιπόν δική μου,  παρουσία  εδώ  είναι να παρουσιάσει αλλά και να σκιογραφήσει ένα λαϊκό δρώμενο στο φυσικό τους κοινωνικό χώρο ως αναπόστατο τμήμα της εθιμικής κοινοτικής συμπεριφοράς. Πρόκειται για το Κουρμπάνι που γίνεται προς τιμήν του αγίου Αθανασίου εδώ στην πόλη μας στις 18 Ιανουαρίου.

Παλαιότερα  γινόταν στην τοποθεσία «πυρωστιά»- στον πέρα μαχαλά – στη δική μου γειτονιά και μόλις 50 μέτρα  μακριά από το πατρικό μου σπίτι, στο πηγάδι του Αη Θανάση και στην παρακείμενη πλατεία «Μεϊντατσικ» (δίπλα στα σπίτια: του Παλούκα Λεωνίδα, του Ποντίδη Μίμη και του παϊτοντζή Πουργιάζη). Σήμερα το κουρμπάνι πραγματοποιείται στον «ψαρομαχαλά» της πόλης -στην νοτιοανατολική είσοδό της – αριστερά από τη γέφυρα και με επίκεντρο των θρησκευτικών αλλά εθιμικών  και εκδηλώσεων του κουρμπανιού τη γειτονιά κοιτίδα , την οδό Οδυσσέως. Βέβαια το κουρμπάνι αυτό δεν ήταν το μόνο που γινότανε τη μέρα γιορτής του Αγίου.  Ο αείμνηστος  Δημήτριος Μανάκας, Διευθυντής του 1ου Δ.Σ. μας ενημερώνει: «θυσίαι βοοειδών  την ημέρα του Αγίου Αθανασίου  επραγματοποιούντο επί τουρκοκρατίας και μέχρι του 1920 στις τοποθεσίες: Σαπουντζίδικα, τσαϊρια, Αψιμον (κουμ μαχαλεσί, δηλ. συνοικία άμμου), Γέφυρα (κιουπρού μαχαλεσί) και Τρίποδος  (Πυρωστιά).

Το κουρμπάνι στον πέρα μαχαλά γινόταν στο παρεκκλησάκι του Αγίου Αθανασίου, το οποίο κτίστηκε στα 1933 με αφορμή  την επίμονη εμφάνιση του Αγίου στα όνειρα μιας κοπέλας.  Είναι ένα απλό ναϋδριο με κυβικό σχήμα διαστάσεων μόλις1,5χ2,00 τ.μ. κολλητά θάλεγα με την οικία της οικογένειας του ράφτη Τζαλαμάγκα. Απέναντι από το σπίτι του επίσης ράφτη Λευτέρη Τσαρεκτσή και του υποδηματοποιού  Ζήση Βογιατζή και μόλις τριάντα μέτρα απέναντι από το σπίτι  τού Χρήστου Μοκαϊτη. Για το κουρμπάνι αυτό θέλω να σας μεταφέρω αυτούσια την περιγραφή του από τον αείμνηστο Δημήτριο Μανάκα: «Επί τουρκοκρατίας και μέχρι το 1920 εθυσιάζοντο βόες (βόδια) κατά τον εξής τρόπον. Δια κλήρου ανελάμβανεν είς των γεωργών να σιτεύσει καθ’ όλον το θέρος και τον χειμώνα βούν τον οποίον προώριζε δια θυσίαν. Η αγορά του ζώου  εγίνετο εις βάρος  του αναλαμβάνοντος την σίτευσιν  και τούτο εθεωρείτο καλός οιωνός δια τον γεωργόν τούτον. Ηνοιγον λάκκον δι’ εστίαν ετοποθέτουν λέβητα παμμεγέθη και έφερον το θύμα δια σφαγήν. Τα εντόσθια αφού προέβαιναν εις μαντικάς προβλέψεις περί του καιρού  τα έθαπτον επιμελώς εις λάκκον. Ετεμαχίζετο το κρέας  και ετοποθετείτο εις τον λέβητα. Νέοι περιήρχοντο την συνοικίαν και συνέλεγον κρεμμύδια, αλάτι και πιπέρι κοκινο για το κορμπάν».

Η εθιμική διαδικασία της συνέχειας του κουρμπανιού είναι ακριβώς ίδια με αυτή  που πραγματοποιούν σήμερα  οι χριστιανοί κάτοικοι των δικών μας χωριών αλλά και οι μουσουλμάνοι κάτοικοι της Θράκης και δη οι Μπεκτασήδες. Σήμερα το κουρμπάνι  του Αγίου Αθανασίου πραγματοποιούν οι κάτοικοι του «ψαραμοχαλά» του Διδ/χου, της γειτονιάς που βρίσκεται στην είσοδο της πόλης από την Αλεξ/πολη και μετά τη γέφυρα του Ερυθροποτάμου και με σημαντική  μάλιστα θρηκευτικότητα και λαμπρότητα.  Είναι οι ορθόδοξοι χριστιανοί  που εξακολουθούν – μέχρι και σήμερα – να το πραγματοποιούν μπροστά στο παρεκκλήσι του ομώνυμου Αγίου που στέκει μεγαλόπρεπο, καθαρό και στολισμένο τη μέρα γιορτής του, στον χώρο ακριβώς που υπήρχε μέχρι τη δεκαετία του 70 το καφενείο του Χαρίτογλου, το πολύ γνωστό στους τότε Διμοτιανούς σαν «λιμεναρχείο». Και δικαιολογημένα: αφού μέχρι το 1962- έτος που δημιουργήθηκε το ανάχωμα- τη γειτονιά αυτή την «πατούσε» το νερό και οι κάτοικοι της αναγκαζόντουσαν να εγκαταλείπουν συχνά τα σπίτια τους και να «ξεχειμωνιάζουν» στις άλλες γειτονιές της πόλης ή ακόμα και στα σχολεία της. Και μόλις έφευγε το νερό επέστρεφαν στις εστίες τους.  Ψαράδες στο επάγγελμα στην συντριπτική τους πλειοψηφία  οι κάτοικοι της οδού Οδυσσέως προμήθευαν μέχρι τη δεκαετία του 70 την πόλη του Διδυμοτείχου -και όχι μόνο- με νοστιμότατα φρέσκα ποταμίσια ψάρια, όπως σαζάνια, γουλιανούς, χέλια, πλατσούκες (τσιπούρες), κέφαλους κ.α..

«Ψαράδες είμαστε εμείς εδώ», μας λέει ο  εβδομηντάχρονος Γιάννης Τοπούζης. «Είμαστε άνθρωποι του Θεού. Ορθοδοξία την κρατάμε εμείς. Από μας πιο χριστιανοί δεν υπάρχει. Αυτοί δεν πηγαίνουν στα μοναστήρια, στα νεκροταφεία, να πλένουν, να καθαρίσουν. Εμείς πααίνουμε. Οι γναίκες μας. Κουρμπάνι έκαναν και οι υπόλοιποι. Παλιά όμως. Σε τρεις ή τέσσερις μεριές. Τα παράτσαν όμως. Ποιος ξέρει γιατί. Ισως να έχουν διαβάσει περισσότερα γράμματα και να μην πιστεύουν. Εμείς πιστεύουμε και το κρατάμε» καταλήγει ο συνομιλητής μου. Ειλικρινής αλλά και απόλυτα σωστός. Και το κουρμπάνι τους προς τιμή του Αγίου Αθανασίου το κρατάνε εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Πάνω από διακόσια χρόνια λένε οι κάτοικοι της οδού Οδυσσέως. Στο σημείο αυτό σας προσκαλώ να επισκεφθούμε μαζί τον «ψαρομαχαλά της πόλης μας-εδώ δίπλα μας  από το Πλωτίνη-και να παρακολουθήσουμε εικόνες πού είμαι σίγουρος πώς δεν τις έχετε δει, αν και οι πιο πολλοί από σας γνωρίζετε την πραγματοποίηση αυτού του εθίμου και ίσως να το είδατε   Η έρευνα και η καταγραφή των λαϊκών δρώμενων στηρίζεται και στις προσωπικές μαρτυρίες των ανθρώπων πού άκουσαν, έζησαν και μετέδωσαν αυτά.

Η παράδοση (μύθοι, θρύλοι, τραγούδια, χοροί, παροιμίες, ήθη, έθιμα) είναι μέσο, το οποίο κάνει το άτομο να νιώθει πώς υπάρχει στη διάρκεια του χρόνου από το απώτερο παρελθόν , συνέχεια, ως σήμερα. Μέσο πού του γεννά την πεποίθηση πώς μέσα από αυτό, θα υπάρχει και αύριο στο είναι των νέων ανθρώπων που θα έρθουν.

Στο ερώτημά μου: Πώς βρέθηκε η εικόνα του Αγίου Αθανασίου στο μαχαλά τους…..

Κάποιος συνομιλητής μου 80 ετών μου απάντησε: Από πολύ παλιά η εικόνα αυτή ήταν σε μιαν άλλη γειτονιά. Αυτό το κόνισμα είναι διακοσίων χρόνων. Με την πλημμύρα παρασύρθηκε η εικόνα και έφτασε σ’ ένα σπίτι πού ήταν έτοιμο να το πάρει το νερό. Σώθηκε όμως η εικόνα….

Η θρησκευτική συνείδηση είναι δομικό στοιχείο της κοινότητας του ψαραμαχαλα της πόλης του Διδ/χου. Τους ξεχωρίζει από τους συντοπίτες μωαμεθανούς. Για να το εκφράσουν και συμβολικά αυτό ζήτησαν από το δήμαρχο της πόλης και  πέτυχαν την κατασκευή του παρεκκλησίου του Αγίου Αθανασίου. Συνεπώς είναι Ελληνες πέρα για πέρα χριστιανοί ορθόδοξοι. Η θρησκευτικότητα αυτή μάλιστα λειτουργεί ως όχημα ενσωμάτωσής τους στην ευρύτερη κοινότητα του Διδ/χου. Γι’ αυτό και όλη η τελετουργικότητα του κουρμπανιού τους, ακολουθεί τις εθιμικές διαδικασίες του κουρμπανιού των χριστιανών κατοίκων της χωριών της περιφέρειας Διδ/χου. Γι’ αυτό και η παρουσία του ιερέα της ενορίας απαραίτητη και υποχρεωτική στην έναρξη των εθιμικών διαδικασιών της ημέρας γιορτής του Αγίου Αθανασίου.

Οι εθιμικές διαδικασίες του κουρμπανιού κρατούν δύο ημέρες. Αρχίζουν από το πρωί της παραμονής (ημέρα γιορτής του Αγίου Αντωνίου) και τελειώνουν το μεσημερι της γιορτής του Αγίου Αθανασίου με την κλήρωση για το ποια οικογένεια θα πάρει σπιτι της το εικονισμα του Αγίου. Η οικογένεια επωμίζεται όλα τα έξοδα και αγοράζει το κοτς- το κριάρι- τα κρεμμύδια, τα μαντήλια και τους άρτους. Ωστόσο στην τελετουργία συμμετέχουν όλοι και όλες. Υπάρχει ομάδα γυναικών  που βοηθάει τη νοικοκυρά το απόγευμα της παραμονής στο καθάρισμα των κρεμμυδιών(εικόνα  που είδαμε λίγο πριν) και στην προετοιμασία των γλυκών. Υπάρχει ο σφάχτης, οι βοηθοί του και ο μάγειρας (Δημήτρης Δελημήτης «Κυψελάκι»).  Ολοι βοηθούν στην προετοιμασία.

Σπουδαία όμως εθιμική διαδικασία στο κουρμπάνι του Αγίου Αθανασίου στον ψαρομαχαλά του Διδ/χου, αποτελούν : η δημοπρασία μερών του θυσιασθέντος ζώου και η κλήρωση για το ποιος θα έχει το εικόνισμα του Αγίου στο σπί του ένα ολόκληρο χρόνο

Η σχέση, λοιπόν, οκογένειας και αγίου αρχίζει με την κλήρωση. Ολοι όσοι έβαλαν κλήρο προσδοκούν ότι θα τους προτιμήσει ο άγιος. Το αποτέλεσμα θεωρείται εκδήλωση της θέλησης του αγίου και εδώ δεν έχουν θέση τα χρήματα, αλλά η πίστη και η εσωτερική καθαριότητα. Η κλήρωση λοιπόν αποτελεί μια τελετουργία κατά την οποίαν εκδηλώνεται η εύνοια του αγίου. Η ευνοούμενη οικογένεια εκδηλώνει τα συναισθήματά

της με κραυγές αγαλλίασης. Η εικόνα μετά την κλήρωση μεταφέρεται στο σπίτι της τυχερής οικογένειας. Η είσοδος του εικονίσματος ταυτίζεται με την είσοδο ενός νεογέννητου. Εισέρχεται ένα νέο μέλος της οικογένειας. Ο Αγιος Αθανάσιος είναι μια αόρατη δύναμη  που συνδράμει την οικογένεια στις δύσκολες στιγμές της.

Η οικογένεια που παίρνει το εικόνισμα του Αγίου για ένα ολόκληρο χρόνο γίνεται το επίκεντρο της κοινότητας. Γυναίκες και άντρες επισκέπτονται το σαλόνι, στο οποίο τοποθετείται το εικόνισμα, καθαρίζουν και προσκυνάνε το εικόνισμα ή ανάβουν το καντήλι ή ένα κερί. Η είσοδος του σπιτιού είναι πάντα ανοιχτή όλο το χρόνο. Την ημέρα του κουρμπανιού συγκεντρώνονται όλα τα μέλη της κοινότητας.

Η οικογένεια που είχε την ευθύνη του κουρμπανιού έχει την υποχρέωση να προνοήσει για τις χήρες και τους πιο αδύναμους οικονομικά, συμβάλλοντας έτσι στην κοινοτική συνοχή. Τη μέρα του κουρμπανιού η σύζυγος προσφέρει στις χήρες από μια πετσέτα μαζί με άρτο. Ακόμη τα χρήματα που αφήνει όποιος παίρνει το μερίδιο από το κουρμπάνι, όπως και τα χρήματα από τον πληστηριασμό του δέρματος,  του κεφαλιού και των εντοσθίων διατίθενται γι αυτό τον σκοπό.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ο Αγιος Αθανάσιος είναι μια αόρατη δύναμη που συνδράμει την οικογένεια στις  δύσκολες στιγμές της……

Μιχάλης Αλεξανδράκης, εκδοροσφαγέας, είχε την εικόνα στο σπίτι του από τις 18 Ιανουαρίου 1994 μέχρι της 18 Ιανουαρίου του 1995. Νομίζω ότι ο πλέον καταλληλότερος επίλογος της σημερινής παρουσίασης είναι τα λόγια του σε συνέντευξη που μας παραχώρησε: «Από τότε που πήρα τον Αη-Θανάση, δόξα τω Θεώ, δεν μούλειψε το μεροκάματο. Ολα πάνε καλά. Εχω τη βοήθεια του. Το χαμόγελο πάντα. Μού διώχνει τη στεναχώρια από την καρδιά. Είναι σαν νάχω ένα άνθρωπο στο σπίτι μου. Αυτός δηλ. ο Αγιος, ήταν ο δικός μου άνθρωπος. Αμα είσαι καθαρός στην καρδιά, έρχεται κοντά σου. Γίνεται δικός σου άνθρωπος. Σκέφτομαι από τώρα την ώρα που θα φύγει από το σπίτι μου. Θα είναι πολύ βαρύ, σαν κηδεία. Σαν νάχασα κάποιον δικό μου άνθρωπο». Λόγια αληθινά βγαλμένα μέσα  από την ψυχή του, αλλά και τη βαθιά του πίστη…

…………………………………………………………..

Βιβλιογραφία: Ευ. Αυδίκος :«Το κουρμπάνι του Αγίου Αθανασίου Διδυμοτείχου: η θρησκευτικότητα ως έκφραση κοινωνικής αντιρρόπησης»…

Δημήτρης Μανάκας:   «Θυσίαι εν Διδυμοτείχω»

Προσωπικές μαρτυρίες. Γιάννης Τσολάκης – Μιχάλης Αλεξανδράκης – Θανάσης Τσολάκης…

Copyright © 2016 https://kastropolites.com/. All Rights Reserved