Η ΕΒΡΑΪΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟ

Κείμενο του Μοκαϊτη Χρήστου (Καστροπολίτη)

Το Διδυμότειχο ήταν μια πολιτισμική πόλη. Σύμφωνα με την απογραφή που πραγματοποίησε η Μητρόπολη το έτος 1893/94 οι κάτοικοι του Διδυμοτείχου και των γύρω χωριών ήταν 26441 από τους οποίους 16361 Έλληνες, 8083 Τούρκοι, 1153 Βούλγαροι, 628 Εβραίοι και 216 Αρμένιοι.

Η εβραϊκη κοινότητα υπήρχε από την βυζαντινή περίοδο. Στα χρόνια του αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ΄ Κατακουζηνού που στέφτηκε αυτοκράτορας στο Διδυμότειχο στις 26 Οκτωβρίου 1341, είχε σχηματιστεί ήδη μια εβραϊκή κοινότητα, πιθανότα ελληνόφωνη ρωμανιωτική.

Κατά την διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας ο εβραϊκός πληθυσμός άρχισε να αυξάνεται ενισχυμένος από την άφιξη Ασκεναζίμ Εβραίων  το 1376 από την Ουγγαρία και το 1394 την Γαλλία. Το 1470 ήρθαν Εβραίοι φυγάδες από την Βαυαρία.

Σε πρωιμότερες περιόδους ο εβραϊκός πλυθησμός του Διδυμοτείχου κυμαινόταν από 30 – 40 οικογένειες, το 1920 900 άτομα και το 1932 1000 άτομα. Κατά την πρώιμη περίοδο ήταν εγκατεστημένοι στο βόρειο τμήμα της πόλης, στην συνοικία Γιαχουδή, στην περιοχή της Παναγίας, στους εκκλησιαστικούς κώδικες της Μητρόπολης Διδυμοτείχου η συνοικία αναφέρεται ως «Γιαχουδί Ρούμ μαχαλεσί» δηλαδή εβραιοελληνική συνοικία.

Κατά την πρώιμη Οθωμανοκρατία κατέβηκαν προς το κέντρο και στην περιοχή ανατολικά και νότια του Μεγάλου Τεμένους Βαγιαζήτ. Συγκεντρώθηκαν γύρω από το θρησκευτικό τους κέντρο, σε μια περιοχή που βρισκόταν κοντά στον χώρο των επαγγελματικών τους δραστηριοτήτων. Εκτός από τον κεντρικό πυρίνα της συνοικίας, τον χώρο δηλαδή γύρω από την Συναγωγή και το Εβραϊκό Σχολείο, όπου κατοικούσαν αποκλειστικά Εβραίοι, αρκετές εβραϊκές οικογένειες  ήταν εγκατεστημένες σε περιοχές όπου κατοικούσαν μέλη των υπόλοιπων πληθυσμιακών ομάδων.

Στα μέσα του 19ου αιώνα ξεκινάει η μεγάλη ανάπτυξη της εβραϊκής κοινότητας η οποία σε μεγάλο βαθμό σχετίζεται με τις εξαγωγές κουκουλιών όπως η οικογένεια του Ελιέζερ Τζίβρε, την οικονομία του μεταξιού, το εμπόριο μαλλιού, σιτηρών, τυριού και τη λειτουργία καταστημάτων.

Κοντά στο Διοικητήριο υπήρχε ένας Εβραίος που είχε ένα πρωτόγωνο ψυγείο, ήταν ένα φαρδύ πηγάδι με ξύλινους πάγκους τον χειμώνα το γέμιζαν με κομμάτια πάγου που μετέφεραν από το ποτάμι οι γύφτοι με κάρα, κατά διαστήματα βάζανε πάνω δοχεία με τυρί τον ονομαστό “τελεμέ”.

Πριν από το 1862 υπήρχε μια μικρή Συναγωγή, που στεγαζόταν σ’ ένα κτήριο στην περιοχή της Τούρκικης Σχολής. Το 1942 χτίστηκε η μεγάλη συναγωγή που ήταν χτισμένη σε σεφαραδίτικο ρυθμό, ένα τετράγωνο κτήριο, κτισμένο με τούβλα, εσωτερικά είχε τρεις κίονες που στήριζαν ένα θόλο, στο κέντρο βρίσκονταν η Τέβα (το ιερό βήμα), και στον τοίχο της ανατολικής πλευράς το Ελάχ (η ιερή κιβωτός).  Στο δυτικό μέρος ήταν υπερυψωμένος ο γυναικωνίτης. Η Συναγωγή λεηλατήθηκε και καταστράφηκε από τους Γερμανούς, μεταπολεμικά χρησιμοποιήθηκε από το Σώμα Ελληνίδων Οδηγών, τα Κατηχητικά της Μητρόπολης και τον Ερυθρό Σταυρό. Το κτήριο κατεδαφίστηκε το 1985. Στα ερείπια της Συναγωγής ο Δήμος Διδυμοτείχου έστησε ένα εντυπωσιακό μνημείο από γρανίτη στην μνήμη του Ολοκαυτώματος των Εβραίων του Διδυμοτείχου.

Το 1883 ιδρύεται το εβραϊκό σχολείο, το οποίο το 1894 αναγνωρίζεται ως Ισραηλιτική σχολή και από το 1884 ξεκινά η λειτουργία της πρωτότυπης Τεχνικής Σχολής, μια χρονιά από την Τεχνική Σχολή αποφοίτησαν πέντε τεχνίτες, τρεις τσαγκάρηδες, ένας ράφτης και ένας κουρέας.

Η Κοινότητα λειτούργησε από το 1897 την Γαλλική Σχολή Alliance Israelite Univarselle η οποία συντέλεσε στην μεγαλύτερη ανάπτυξη του πνευματικού επιπέδου των παιδιών της. Πρώτοι διευθυντές της ήταν ο J. Barishac, o Μωύς Φράνκο που είχε πολλές καινοτόμες ιδέες, όπως την εκπροσώπηση της Κοινότητας από τον τοπικό ραβίνο στο περιφερειακό συμβούλιο, όπου εκπροσωπούνταν όλες οι μειονότητες ίσως γι’ αυτό απομακρύνθηκε γρήγορα και αντικαταστάθηκε από τον ο Nessim Gueron.

Το κτήριο της Σχολής ανεγέρθηκε το 1911 και περιελάμβανε αίθουσες για θέατρο, διαλέξεις και δεξιώσεις. Στα εγκαίνια της Σχολής ήταν παρούσες οι θρησκευτικές, πολιτικές και στρατιωτικές αρχές της πόλης. Η ισπανοεβρική εφημερίδα της Ανδριανούπολης “La boz be la verdad” σχολιάζοντας τα εγκαίνια της Σχολής αναφέρει “Οι Εβραίοι του Διδυμοτείχου αποτελούν μια υποδειγματική κοινότητα”. Το 1938 φιλοξενεί το Ημιγυμνάσιο Διδυμοτείχου.

Το Εβραϊκό Σχολείο κατά την διάρκεια της Κατοχής μέχρι το 1955 έγινε Νοσοκομείο Διδυμοτείχου. Διευθυντής του ο ρέκτης Μιχάλης Καρακόστογλου, ο μετέπειτα Δήμαρχος Διδυμοτείχου, Υποδιευθυντή του ο δάσκαλος Βασίλης Αγγελής, μετέπειτα Επιθεωρητή Δημοτικών Σχολείων και γιατροί του οι Τασμαλή, Β Χατζηπουλίδης και χειρούργος ο Γιάννης Πουλιάδης. Το κτήριο της σχολής ήταν στην σημερινή οδό Μπεγέτη και στη θέση της βρίσκεται ένα σούπερ μάρκετ γνωστής βορειοελλαδίτικης αλυσίδας.

Τα σπίτια των πλούσιων Εβραίων ήταν από τα πλέον εντυπωσιακά στην πόλη. Στην οικία του εμπόρου Ραφαήλ Μπεχάρ Γιουδά, διέμεναν κατά καιρούς προσωπικότητες όπως ο βασιλιάς Αλέξανδρος της Ελλάδας, ο Φερδινάνδος της Βουλγαρίας και πολλοί ηγεμόνες, πρίγκιπες, υπουργοί και διπλωμάτες.

Πριν από την γερμανική εισβολή κάποιες οικογένειες προσπάθησαν να διαφύγουν μέσω Τουρκίας στην Παλαιστίνη, αλλά ελάχιστες τα κατάφεραν.

Το 1941 η πόλη καταλήφθηκε από τους Γερμανούς, ο διοικητής τους διαβεβαίωσε τις ηγεσίες των θρησκευτικών μειονοτήτων ότι δεν διέτρεχαν κανέναν κίνδυνο, θα έχουν ίσα δικαιώματα χωρίς καμία διάκριση ή ενέργεια εναντίον τους.

Κατά τους δυο πρώτους χρόνους της Κατοχής, οι Γερμανοί λεηλατούσαν, προπηλάκιζαν και υποχρέωναν τους Εβραίους σε καταναγκαστική εργασία. Ένα εβραϊκό σπίτι του βρίσκεται στην οδό Γερμανού, επιτάχθηκε και μετατράπηκε σε γερμανικό στρατοδικείο όπου πολλοί κάτοικοι της περιοχής καταδικάστηκαν, πληρώνοντας έτσι τον πατριωτισμό τους και την αγάπη τους για την ελευθερία.

Στις 4 Μαϊου του 1943 οι Γερμανοί κάλεσαν τους Εβραίους αιφνιδιαστικά στην Συναγωγή όταν συγκεντρώθηκαν όλους έκλεισαν τις πόρτες και τους ανακοίνωσαν ότι θεωρούνται αιχμάλωτοι πολέμου και πρέπει να απελαθούν. Σύμφωνα με την Εβραϊκή Εγκυκλοπαίδια ήταν 970 άτομα στα οποία προστέθηκαν 180 Ισραηλίτες από την Ορεστιάδα. Οδηγήθηκαν στην ειδική αμαξοστοιχία που τους μετέφερε στην Θεσσαλονίκη και από εκεί πήραν τον δρόμο προς τα στρατόπεδα του θανάτου.

Μεταπολεμικά η κοινότητα ανασυγκροτήθηκε πρόσκαιρα χωρίς να λειτουργούν η Συναγωγή και το Εβραϊκό Σχολείο, το 1948 είχε 38 άτομα, το 1967 21 άτομα, το 1972 20 άτομα ενώ το 1987 δεν έχει απομείνει κανένας εβραίος στην πόλη και διαλύεται και επίσημα η κοινότητα.

Βιβλιογραφία

Αθανάσιος Ι. Γουρίδης, Διδυμότειχο, μια άγνωστη πρωτεύουσα, Κομοτηνή, 2006

Θρασύβουλος Ορ. Παπαστρατής, Οι Εβραίοι του Διδυμοτείχου, Εκδ. Τσουκάτου, Αθήνα, 2001

Ιάκωβος Εμμανουήλ Καμπανέλλης, «Πλειότερο φως εις την ιστορίαν της Ισραηλίτικης Κοινότητος Διδυμοτείχου»,  Χρονικά Κ.Ι.Σ., τ. 154, Αθήνα 1998.

Ραφαήλ Φρεζής, «Η παλιά εβραϊκή κοινότητα του Διδυμοτείχου»,  Χρονικά Κ.Ι.Σ., τ. 158, Αθήνα 1998.

Στρατής Τσιρταβής, «Εικόνες από το παλιό Διδυμότειχο» (ΙΑ΄ Οικονομική ζωή, η άλλη παραγωγή, ΙΔ΄ Η κατοχική Νομαρχία Έβρου στο Διδυμότειχο), Ενδοχώρα, τ. 41, τ. 45 – 46, Αλεξανδρούπολη

 

Copyright © 2016 https://kastropolites.com/. All Rights Reserved